و در اطراف آن 32 ستون از مرمرهاى زيبا به كار برد كه تصاوير شگفتى دارند . . . كه زيباتر از آن را كسى نديده است . فاصلهء از حياط مسجد تا مقابل شبستانها 15 ذراع است و مسجد جامع ده در دارد و مقصوره‌اى هم براى زنان در آن ساخته شده است . « 1 » بكرى بعد از اوصاف جامع قيروان ، در وصف شهر مىنويسد : قيروان در دشتى قرار دارد كه در داخل آن ، ساحل درياى تونس واقع است و در جانب مشرق آن ، درياى سوسه و شهر مهديه ؛ در جانب قبلهء آن تا كوه مشرف به شهر ، و تا كشتزارها و جنگلهاى زيتون معروف به ساحل يك روز راه فاصله دارد . در مشرق شهر نمكزارى بزرگ قرار دارد . زمينهاى اطراف شهر قيروان حاصلخيز و براى كشاورزى مساعد است . در مغرب شهر ، زمينهايى معروف به فحص الدّراره قرار دارد كه بسيار پرمحصول است و هر دانه پس از كشت صد دانه بار مىدهد . شهر هوايى خوب دارد . هنگامى كه زياد بن خلدون طبيب از قيروان به سوى رقّاده مىرفت ، در نزديك دروازهء اصرم ، عمامه از سر برداشت تا هوا به سرش بخورد و باعث سلامتى جسم او گردد . قيروان قديم هفت مسلحه ( پاسگاه ) داشته است ؛ 3 تاى از آنها داخل شهر و 4 تاى ديگر در خارج شهر بوده است . شهر قديم ديوارى داشته از خشت و گل به پهناى 10 ذراع كه محمد بن اشعث آن را در 144 ق / 761 - 762 م بنا كرده است . او نخستين كسى است كه افريقيه را وارد دفاتر مالياتى كرد . در زمان بكرى ( قرن پنجم هجرى ) دروازه‌اى در سمت قبلهء شهر بود و بجز آن ، چهار دروازهء ديگر ، كه يكى ميان مغرب و قبله ، دروازهء الى الرّبيع ، ميان قبله و مشرق و در مشرق شهر دروازهء عبد الله و دروازهء نافع و در سمت داخل شهر دروازهء تونس ، و در مغرب شهر دروازهء احرم و دروازهء سلم قرار داشته است كه زيادة الله بن اغلب ، ديوار شهر و همهء آنها را خراب كرد . تا آنكه در 444 ق / 1052 - 1053 م معز بن باديس ، همانطور كه قبلا اشاره كرديم ، ديوار شهر را بنا كرد . طول اين ديوار 22 هزار ذراع بود . در ديوار شهر در جانب صبره دروازه‌اى بود كه ميان آن و شهر ، نيم ميل فاصله بود . هيچ بازرگانى حق ورود به شهر قيروان را ندارد ، مگر آنكه جواز عبور از شهر صبره داشته باشد . « 2 » در قرن پنجم هجرى شهر قيروان چهارده دروازه داشته كه به غير از دروازه‌هايى

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 22 - 24 . ( 2 ) . همان ؛ ص 24 - 25 .